Ticaret savaşları ve küresel sistemin geleceği

ABD ile Çin arasındaki 2008 global finans buhranının sonrasında şiddeti giderek artan bir halde devam eden ticaret savaşları, artık teknik …

ABD ile Çin arasındaki 2008 global finans buhranının sonrasında şiddeti giderek artan bir halde devam eden ticaret savaşları, artık teknik detaylar arasına gizlenmiş adımlarla değil, açıktan verilen siyasi iletiler ve meydan okumalarla ilerliyor.

Pekin ve Washington idareleri, karşılıklı olarak çokuluslu şirketlerin gaye alınmasına varan yeni-korumacılık hareketlerini devreye alırlarken bilhassa yüksek teknolojili bölümlerde yarışma avantajlarını birbirlerine kaptırmamak için canhıraş bir uğraş içindeler. Finansal piyasalardaki aktörler ve milletlerarası yatırım fonları için global ticaret ve teknoloji savaşlarının kısa vadeli sonuçlarını öngörüp buna bağlı yatırım tercihleri yapmak o kadar güç değil. Fakat ticaret ve teknoloji savaşlarının on yıllara yayılan uzun bir devirde devam etmesinin global paha zincirleri, üretim ağları, bölgesel havzalar ve gerek kamu gerekse kişisel dalın karar alma yapıları üzerinde ne çeşit zararlar oluşturabileceği şimdi netleşmiş değil.

Ortaya çıkan yeni kurallar, milletlerarası sistemin kimi açılardan Soğuk Savaş’ı andıran, lakin piyasa aktörleri ve üretici kısımlar açısından çok daha tehlikeli ve rahatsız edici bir siyasi ve ekonomik ayrışma sürecine gittiğini gösteriyor. Oluşan yeni global sistemin “G-2” olarak anılan iki üstün gücü ABD ve Çin arasındaki ticaret ve teknoloji savaşlarının konjonktürel bir gelişme olmaktan çıkıp uzun vadeli bir stratejiye dönüşmesi, iktisada devlet müdahaleciliğini artırma ve üç modüllü yeni bir milletlerarası yapı ortaya çıkarma potansiyeli taşıyor. Şu an ticaret savaşlarına liderlik eden aktörlerin pek hesaplamadıkları süreçler ABD, Çin ve Avrupa (Eski Dünya) liderliğinde kendi içinde karşılıklı bağımlılık yüzdeleri yüksek, gelgelelim sair taraflarla bağlantıları sonlu üç munfasıl kampın ortaya çıkmasına yol açabilir. Yükselen güçlerin ve bölgesel aktörlerin de kendilerine bir yol çizerek ekonomik yapılarını bu kamplardan birine entegre olacak biçimde yönlendirmeye çalışmalarının verimlilik, kârlılık, fiyat seviyeleri, yeni teknolojiler ve global yarışma açısından birçok olumsuz sonuçları ortaya çıkabilir. 2. bir senaryo olarak, ABD ve Çin idareleri argümanlı oldukları dallarda birbirlerinden tarifeler ve yarışma siyaseti bağlamında malûm tavizler kopardıktan sonra görece liberal milletlerarası ticaret sisteminin işlemeye devam etmesine razı olabilirler.

– Tarihi örnekler

Tarihi tecrübelere şöyle bir göz attığımızda dış siyaset, dış ticaret siyaseti, ulusal güvenlik ve askeri üstünlük doktrinleri arasında klâsik olarak güçlü bir alaka olduğunu görmek çetin değil. Roma’nın inançlı tahıl tedariki için Mısır’ı işgal etmesinden, Büyük Britanya’nın pamuk üretimini denetim etmek üzere Şark Hindistan Kumpanyası’nı kurmasına varan geniş bir yelpazede dış siyaset ve güvenlik stratejilerinin ticari çıkarlar üzerinden kurgulandığını gösteren onlarca örnek vermek mümkün.

Merkantilizmin vakte ve tabana nazaran değişen korumacılık tedbirleri üzerinden siyasi ve ekonomik aktörleri birbirine bağlayan başat bir yaklaşım olarak gelişmesi de bu stratejilerin daha sistematik biçimde tabir edilmesine taban hazırlamış bulunuyor. 1930’larda ve 1970’lerde yükselen korumacılık dalgalarının yerküre ekonomisindeki büyüme dinamiklerine ve çokuluslu anaparanın gelişimine darbe vurduğu da biliniyor. Lakin günümüzün siyasi karar vericileri ve piyasa aktörlerinin deneyimleri açısından altı çizilmesi gereken bir faktör, ABD-Çin arasında süregiden ikili ticaret savaşlarına misal bir sürecin en son otuz yıl evvel, 1980’lerin yükselen ekonomik gücü Japonya ile ABD arasında yaşandığı gerçeği. Şark Asya’da müdafaacı siyasetler eşliğinde başlayan ve “Japon mucizesi” olarak isimlendirilen süratli kalkınma hamlesi, memleketler arası yarışmada Japon firmalarını öne çıkarıp Washington tarafından bir stratejik tehdit olarak algılandığında da bugünküne misal süreçler yaşanmıştı.

Japonya menşeli arabalar, elektronik cihazlar ve gayri tüketim eserleri ABD piyasasını işgal edip çokuluslu Japon şirketleri büyük çaplı satın almalara giriştiklerinde birçok cephede bir karşı hücum başlatılmıştı. ABD’li siyaset bilimciler, Japonların “küresel egemenlik” niyetlerini sorgulayan kitaplar yazmış, sivil topluluk kuruluşları Amerikan şirketlerinin ve Rockefeller binası üzere sembolik yapıların Japon firmalarına satışına karşı çıkmış, sendikalar Japon arabalarının parçalanmasına yönelik kampanyalar başlatmış, FBI Japon elektronik firmalarına karşı sanayi casusluğu davaları açmış, Hollywood da Japon imajını kötüleyen sinemalar üretmeye başlamıştı. Bütün bu teşebbüsler günümüzde Çin’in global yükselişine karşı başlatılan çok boyutlu ruhsal, siyasi, kültürel ve ekonomik operasyonları çağrıştıran özellikler taşıyordu elbette. Gelgelelim global sistemle ilgili gelecek projeksiyonları açısından ABD’nin Japonya ve Çin’le yaşadığı ticaret ve teknoloji savaşlarını birbirinden farklı kılan çok kıymetli yapısal ögeler da bulunuyor.

Bir kere, Washington idaresinin Japonya ile yaşadığı ticaret savaşları on yıl kadar sürmüş, ulusal güvenlik ve jeostratejik planlamaları açısından külliyen ABD’ye bağımlı olan Japon karar vericiler nihayet zaviyeye sıkıştırıldığında sona erdirilmişti. 1988’de yapılan Plaza Mutabakatıyla Japon yeninin bilinçli olarak kıymetinin düşürülmesi engellenmiş ve rekabetçi Japon mallarının müsait fiyatlarla ABD piyasalarına girişi denetim altına alınabilmişti.

Ama Japonya’dan farklı olarak Çin, hâlihazırda yerkürenin 2. büyük iktisadı ve yüz milyonlarca kişinin orta sınıflara katılmasıyla mütemadi büyüyen muazzam bir iç pazara sahip. 2. Yerküre Savaşı sonrasında ABD’li eksperlerin yazdığı bir anayasayla yönetilen ve hem demokratikleşme hem de bağımsız piyasa iktisadı manasında önemli asrileşme süreçlerinden geçen Japonya’dan farklı olarak Çin, Komünist Parti’nin merkezî ve hiyerarşik idaresini sürdürdüğü bir siyasi yapıya sahip. Ekonomik sahada da büyük çaplı devlet şirketlerinin ve şahsi görünümlü çokuluslu şirketlerin tekrar Komünist Parti ile dirsek teması içinde memleketler arası stratejilerini belirledikleri bir “siyasi kapitalizm” modeli uyguluyor. Son olarak, mahsusen genç jenerasyonların Batılı kültür normlarından ve medya temsillerinden önemli olarak etkilendikleri Japon ve Güney Kore topluluklarının bilakis, çevre hayatı asrileşen Çin topluluğu, kültürel olarak Garp yerküresinin tesirlerinden çok daha izole ve denetimli bir sahada yaşamaya devam ediyor. Bu yüzden, Hollywood ya da global muhabere mecraları üzerinden başlatılan algı operasyonlarının Çin’deki Komünist Parti idaresini içtimaî ağırlık altına sokup ekonomik ıslahatlara zorlama ihtimali pek yok. Bu da Trump idaresinin ticaret ve teknoloji savaşlarını daha geniş bir yere yaygınlaştırarak siyasi ve kültürel pres mekanizmaları üretme noktasında ellerini zayıflatıyor.

– Beklenen senaryolar

Metnin başında vurguladığımız gelecek senaryolarına dönecek olursak, ticaret savaşları gündeminin Washington ve Pekin’de “devlet politikası” olarak benimsenmesi, uzun vadede ABD ve Çin etrafında kümelenen siyasi ve ekonomik güçlerin ortak çıkarlarını koruduğu kamplaşmaları gündeme getirebilir. Bu iki kampa, zayıflayan bir Avrupa Birliği içinde başlarının devasına bakmak durumunda olan Avrupalı güçler ve Brexit sürecinden mümkün olan en az hasarla çıkıp kendisine yeni bir global rol biçmeye çalışan İngiltere’yi de eklemek gerekir. Gelgelelim kısa vadede ABD idaresinin Çin’in “küresel niyetleriyle” ilgili son kademe güçlü kuşkuları olsa da, ticaret ve teknoloji savaşlarını sona erdirecek bir uzlaşmayı empoze edecek araçları mevcut değil. Bu bağlamda piyasa aktörlerinin ve her iki memlekette değerli yatırımları olan çokuluslu şirketlerin ümit ettikleri ülkü senaryo, ABD ve Çin’deki siyasi karar alıcıların her ne kadar kendilerini tatmin etmese de, çokça yıpranmamak ismine bir noktada buluşup muvakkat ateşkes ilan etmeleri.

Çünkü ticaret savaşlarının tarihi, bize bu savaşların ani süvari hücumlarıyla ilerleyen bir seferlik çatışmalar olmadığını; bilakis, tarafların sabrını test eden ve güçlerini tüketen siper savaşlarına benzediğini gösteriyor. Ticaret savaşlarına taraf olan tüm devletler bir ölçü ekonomik yarar ve refah kaybına uğrarken, bir tarafın kesin olarak zafer ilan edebilmesi de birçok devir mümkün olmaz. Ticaret savaşlarından uzun vadede galip çıkan devletler de idarelerin siyasi meşruiyetlerini en güç kaidelerde bile koruyabildikleri, toplulukların da toplumsal ve ekonomik zorluklara dayanma eşiklerinin en yüksek olduğu memleketlerdir. Bu bağlamda yerkürenin en büyük iktisadı, en cazip pazarı, nitelikli insan kapitali ve finansal güç mealinde en kapsamlı ulusal kapasiteye sahip aktörü olarak ABD’nin ticaret ve teknoloji savaşlarında sahip olduğu yapısal avantajlar kadar, değerli dezavantajlardan da bahsedilebilir.

Örneğin ABD’deki yönetişim modelinde ekonomik dataların piyasa kuralları gereği şeffaf olmasının, Çin üzere malumat paylaşımında daha denetimli olan rakiplerine ticaret savaşlarında önemli bir “çoklu-hedef” avantajı sağladığı ortada. Çünkü misilleme yapılacak sahaları tespit etmek için gerekli olan teknik haberlere ve olgu havuzlarına ulaşmak daha kolay. Başkaca daha otoriter ve yekpare bir siyasi yapı içinde idarede birlik ve devamlılık sağlayabilen Pekin’e karşı, Başkanlık ve Kongre seçimleri üzere demokratik süreçlerle siyasi meşruiyetini daima tazelemek zorunda olan ABD idaresinin ticaret savaşlarını uzun vadede bir devlet girişimi olarak taşıması da teorik olarak daha güçlükle. Lakin Yönetici Trump bir kere daha seçilmeyi başarırsa en azından kendi vazife vadesi boyunca bu gündemi derinleştirip ileriye taşımaya çalışacağından emin olabiliriz. Hasebiyle ticaret ve teknoloji savaşlarının orta vadedeki geleceğini büyük ölçüde ABD ve Çin ekonomilerinin bu süreçlerden makro seviyede ne ölçüde etkilenecekleri ve kilit karar vericilerin siyaset sahnesindeki gelecekleri belirleyecek.

[Prof. Dr. Sadık Ünay İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi tedrisat üyesidir]

Prof. Dr. Sadık Ünay

 

AA

Kredi-Sorgulama

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Next Post

ABD’de yüksek riskli mortgage kredileri tekrar artışta

Per Ağu 22 , 2019
<br /> ABD’de riskli mortgage kredileri geri dönüyor. Konut kredileri, tarihin en bed finansal buhranlarından birini tetikledikten sonra gelen sıkı ...